Kiedy studiowałam Archeologię Azji Przedniej na uniwersytecie w Monachium, pisałam pracę magisterską o obrzędach pogrzebowych Cywilizacji Doliny Indusu, zwanej także kulturą harappańską.
Ta kultura bardzo mnie fascynowała.
Była jedną z najwcześniejszych cywilizacji miejskich na świecie, obok Mezopotamii i Egiptu, a w okresie swojego największego rozkwitu, między 2600 a 1900 rokiem p.n.e., była naprawdę imponująca.
Dwa jej główne miasta – Mohendżo-Daro i Harappa – należały do największych ośrodków miejskich swojej epoki. I nie mówimy tutaj o kilku prymitywnych osadach z gliny, ale o ogromnych, świetnie zorganizowanych miastach z ulicami planowanymi w układzie siatki, standaryzowaną cegłą, przykrytym systemem odprowadzania ścieków i instalacjami sanitarnymi, które znajdowały się w łazienkach nie tylko na parterze, ale także na wyższych kondygnacjach domów.
To był poziom organizacji, który nawet dziś robi wrażenie.
A jednak ta wysoko rozwinięta kultura, która przez setki lat tworzyła jeden z najbardziej zaawansowanych systemów miejskich swojej epoki, zniknęła i popadła w zapomnienie.

https://www.worldhistory.org/image/322/map-of-the-indus-valley-civilization-c-3300-1300-b/
Przez wiele lat naukowcy nie byli w stanie jednoznacznie wyjaśnić, co doprowadziło do tego upadku. Ale ostatnio natrafiłam na artykuł opisujący nowe badania nad możliwymi przyczynami tego procesu. I kiedy zaczęłam drążyć temat, odkryłam coś fascynującego i niepokojącego zarazem.
Bo kiedy spojrzymy na zmiany cywilizacyjne zachodzące pod koniec epoki brązu przez pryzmat Globalnych Cykli w Human Design, zaczyna wyłaniać się interesujący obraz.
Kiedy historia zatacza koło
Globalne Cykle mają to do siebie, że tematy związane z konkretnymi Krzyżami Wcielenia – czyli archetypowymi energiami wpływającymi na świat w danym okresie – cyklicznie się powtarzają.
Więcej o tym, jak działają Globalne Cykle, dowiesz się z tego artykułu oraz z moich filmów na YouTube.
Obecnie znajdujemy się pod wpływem Krzyża Planowania i Krzyża Mai, trwającego od 1615 roku, a w lutym 2027 roku wchodzimy w cykl Krzyża Śpiącego Feniksa i Krzyża Penetracji, który potrwa do 2438 roku.
Ostatnim razem ludzkość doświadczyła podobnego przejścia w połowie XIII wieku p.n.e., kiedy Krzyż Mai i Krzyż Planowania, obejmujące lata 1681-1270 p.n.e., ustąpiły miejsca Krzyżowi Penetracji i Krzyżowi Śpiącego Feniksa, których cykl trwał od 1269 do 858 roku p.n.e.*
*Aczkolwiek wtedy Krzyż Planowania i Krzyż Śpiącego Feniksa związane były z tym, co jest w cyklu internalizowane, a Krzyż Mai i Krzyż Penetracji były związane z tym, co jest eksternalizowane. Teraz jest odwrotna sytuacja.

Przejście z jednego cyklu do drugiego to okres dużych zmian. Widzimy to bardzo wyraźnie na przykładzie dzisiejszego świata. Dlatego postanowiłam przyjrzeć się temu, co wydarzyło się historycznie podczas ostatniego podobnego przejścia i sprawdzić, czy można dostrzec jakieś powtarzające się wzorce.
Wiemy, że okresy przejściowe mają swój najintensywniejszy czas, który zaczyna się 7 lat przed wejściem w nowy cykl i trwa jeszcze przez 7 lat po jego rozpoczęciu. W naszym przypadku przejście rozpoczęło się w 2020 roku wraz z pandemią COVID-19, a zakończy się w 2034 roku.
Ale przy tak dużych cyklach ich całościowy wpływ staje się tak naprawdę widoczny dopiero po 30-50 latach.
Tak jak pisałam w poprzednim artykule, obecny cykl Krzyża Planowania i Krzyża Mai rozpoczął się w 1615 roku i przyniósł ze sobą energię, która umożliwiła istniejącym już procesom ekspansji, kolonizacji i rozwoju handlu nabranie zupełnie nowego tempa i skali. To właśnie w ramach tego cyklu mogły rozwinąć się nowoczesne administracje państwowe, globalne struktury handlowe i polityczne oraz ogromne organizmy państwowe, takie jak Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich czy Stany Zjednoczone Ameryki.
Bez energii Krzyża Planowania i Krzyża Mai, wspierającej budowanie rozległych i hierarchicznych struktur, tworzenie globalnych powiązań i organizowanie ludzi w coraz większe systemy zależności, ten rozwój nie mógłby przebiegać w taki sam sposób ani na tak ogromną skalę.
Ale historia znała już świat, który funkcjonował jako gęsta sieć wzajemnych zależności.
Ostatnim okresem, w którym cywilizacje były ze sobą połączone na tak dużą skalę, była późna epoka brązu.
Powtórka z globalnego świata
Świat późnej epoki brązu, szczególnie w rejonie Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu, pod pewnymi względami przypominał dzisiejszy świat. Był w dużym stopniu zglobalizowany – istniała gęsta sieć kontaktów handlowych, politycznych i dyplomatycznych, dzięki której poszczególne państwa i cywilizacje pozostawały ze sobą w stałym kontakcie.
W tym okresie istniały takie potęgi jak Mykeńczycy w Grecji kontynentalnej, Hetyci w Anatolii, Asyria i Babilonia w Mezopotamii oraz Egipt. Ważnymi elementami tego świata były również miasta i królestwa Kanaanu, Ugarit na wybrzeżu dzisiejszej Syrii, ośrodki na Cyprze oraz Kreta, pozostająca pod silnym wpływem kultury mykeńskiej. Równolegle, znacznie dalej na wschód, ostatnią fazę swojej historii przechodziła również Cywilizacja Doliny Indusu.
Także w pozostałych częściach Europy rozwijały się w tym czasie złożone i rozległe systemy społeczne.
W Kotlinie Karpackiej, obejmującej przede wszystkim obszar dzisiejszych Węgier i części sąsiednich krajów, funkcjonowała gęsta sieć ufortyfikowanych osiedli i ogromnych megafortów. W północnych Włoszech rozwijała się kultura Terramare z gęstą siecią planowanych osad i rozbudowanymi systemami gospodarki wodnej. Skandynawia, Europa Środkowa, Brytania i Irlandia były częścią rozległych sieci wymiany metali, surowców i dóbr prestiżowych.
Co z perspektywy Human Design pokazuje, że również Europa znajdowała się pod wpływem globalnej energii Krzyża Planowania i Krzyża Mai.
Eric Cline, archeolog i historyk starożytności, zwraca uwagę na niezwykłe podobieństwo tamtego świata do naszego:
“W historii ludzkości nie było zbyt wielu okresów, w których istniała tak rozbudowana sieć małego świata. Dzisiaj oczywiście sami funkcjonujemy w takiej sieci – tyle że obejmuje ona cały glob. Wtedy natomiast podobna sieć obejmowała region Morza Śródziemnego i Bliski Wschód. Dlatego uważam, że to, co wydarzyło się wtedy, może być dla nas dzisiaj znacznie bardziej istotne, niż mogłoby się wydawać. Tamten świat był do nas bardziej podobny, niż zwykle zakładamy. Jeśli chodzi o kontakty handlowe, dyplomatyczne i inne formy współpracy, tamte społeczeństwa przypominały nas bardziej, niż można by sądzić, patrząc wyłącznie na ich materialne otoczenie.”
Żadna z głównych potęg tworzących tę sieć nie była w pełni samowystarczalna.
Metale szlachetne i inne surowce dostarczano z odległych regionów, a niektóre z nich pokonywały setki, a nawet tysiące kilometrów – podobnie jak dzieje się to w dzisiejszym świecie. Handlowano także żywnością, produktami codziennego użytku i dobrami luksusowymi.
Władcy zawierali traktaty, wymieniali się darami i surowcami, utrzymywali regularną korespondencję i zwracali się do siebie o wsparcie. Powstawały i zmieniały się sojusze, a małżeństwa dynastyczne były ważnym elementem międzynarodowej polityki.
Czy nie brzmi to podobnie do świata, który znamy z ostatnich 400 lat?
Upadek późnej epoki brązu
A jednak ta sama sieć, która pozwoliła tym cywilizacjom osiągnąć niezwykle wysoki poziom rozwoju, stała się również ich słabością.
Bo im bardziej wyspecjalizowane i współzależne stają się społeczeństwa, tym łatwiej lokalny problem może przerodzić się w problem globalny. Tak jak pandemia COVID-19, która pokazała, że zamknięcie fabryki czy portu po jednej stronie świata może po kilku tygodniach zatrzymać produkcję po drugiej stronie globu.
Co wydarzyło się więc, kiedy ostatnim razem nastąpiła zmiana cyklu z Krzyża Planowania i Krzyża Mai na Krzyż Śpiącego Feniksa i Krzyż Penetracji?
Cytując jeszcze raz Eric Cline’a:
„Około 1200 roku p.n.e. najbardziej zaawansowana sieć cywilizacji, jaką do tamtej pory stworzył starożytny świat – obejmująca Egipt, Grecję, Anatolię, Mezopotamię i inne regiony – rozpadła się w ciągu zaledwie jednego pokolenia.”
Nie oznaczało to, że wszystkie cywilizacje nagle zniknęły w tym samym momencie. Rozpadła się przede wszystkim sieć, która je ze sobą łączyła.
Zaledwie w ciągu kilku dekad na przełomie XIII i XII wieku p.n.e. załamał się system wzajemnych powiązań politycznych, gospodarczych i dyplomatycznych, a odbudowanie podobnej sieci miało zająć nawet około 400 lat.
Co jest szczególnie ciekawe, jeśli weźmiemy pod uwagę, że Globalne Cykle trwają około 411 lat. Z perspektywy Human Design wygląda to tak, jakby dopiero kolejny cykl stworzył warunki do powstania nowego porządku.
Nie wszystkie społeczeństwa zareagowały tak samo. Niektóre rzeczywiście upadły, inne przetrwały, ale zostały głęboko przekształcone. Jedno jest jednak pewne: świat, który istniał w XIV i XIII wieku p.n.e., przestał istnieć w swojej dotychczasowej formie. Kontakty międzynarodowe, wymiana dyplomatyczna i małżeństwa dynastyczne gwałtownie osłabły lub ustały.

https://www.worldhistory.org/image/15310/map-of-the-late-bronze-age-collapse-and-transfroma/
Poniższa tabela zawiera wybrane przykłady cywilizacji, państw i systemów, które w XIII i na początku XII wieku p.n.e. upadły, osłabły lub przestały istnieć w swojej dotychczasowej formie:
|
Cywilizacja/państwo/system |
Kiedy |
Co się wydarzyło |
|---|---|---|
|
Cywilizacja Doliny Indusu |
ok. 1300 p.n.e. |
Dobiega końca ostatnia faza trwającego od dłuższego czasu procesu deurbanizacji, regionalizacji i rozpadu wcześniejszego systemu miejskiego, któremu towarzyszył zanik pisma. |
|
Królestwo Mitanni |
ok. 1300 p.n.e. |
Jedna z wielkich potęg tego okresu utraciła niezależność, a jej terytoria zostały podzielone głównie między Hetytów i Asyrię. |
|
Imperium Hetytów |
ok. 1200-1180 p.n.e. |
Centralne państwo hetyckie rozpadło się, Hattusa została opuszczona, a archiwa państwowe się urywają. Na południu przetrwały mniejsze państwa nawiązujące do tradycji hetyckiej. |
|
Mykeński system pałacowy |
ok. 1200-1150 p.n.e. |
Zniszczono lub opuszczono główne pałace, zanikła scentralizowana administracja i pismo linearne B. Świat mykeńskich królestw przestał istnieć w dotychczasowej formie. |
|
Egipt |
kryzys od ok. 1200 p.n.e. |
Egipt przetrwał załamanie późnej epoki brązu, ale wyszedł z kryzysu znacznie osłabiony. Stopniowo utracił kontrolę nad Lewantem i pozycję jednego z dominujących mocarstw regionu. Kilkadziesiąt lat później zakończyło się Nowe Państwo (1069 p.n.e.). |
|
Królestwo Ugarit |
ok. 1190-1180 p.n.e. |
Bogate miasto-państwo i ważny port handlowy zostały zniszczone, a królestwo nie zostało odbudowane. Koniec Ugarit oznacza również kres jego archiwów i lokalnej tradycji pisma. |
|
System osadniczy Terramare w północnych Włoszech |
głównie XIII-XII w. p.n.e. |
Gęsta sieć osad Niziny Padańskiej gwałtownie się skurczyła, a wiele dużych osiedli zostało opuszczonych. |
|
Sieć megafortów południowej Kotliny Karpackiej / Niziny Panońskiej |
ok. 1200 p.n.e. |
Rozległa sieć ufortyfikowanych osiedli, która rozwijała się przez poprzednie stulecia, została w dużej mierze opuszczona. |
Dlaczego świat się zmienił?
Z pewnością można powiedzieć, że nie było jednej przyczyny tych globalnych zmian. Nałożyło się na nie wiele różnych czynników.
Ówczesne cywilizacje zostały dotknięte przez kilka kryzysów naraz albo zdarzenia pojawiające się w bardzo krótkich odstępach czasu. Społeczeństwa nie miały czasu odbudować się po jednym kryzysie, zanim pojawiał się kolejny. Powstał więc efekt domina: jeden problem pogarszał następny, a kolejne kryzysy wzajemnie się wzmacniały.
Na siebie nałożyły się zmiany klimatyczne, susze i niedobory żywności, migracje, wojny i najazdy, zaburzenia handlu oraz kryzysy polityczne i społeczne. Część znalezisk i badań wskazuje także, że pewną rolę mogły odegrać epidemie oraz klęski naturalne, takie jak trzęsienia ziemi i erupcje wulkaniczne.
A ponieważ ówczesny świat był silnie scentralizowany, wyspecjalizowany i współzależny, problemy w jednym miejscu mogły szybko przenosić się na kolejne regiony i elementy systemu.
Dobrym przykładem działania jednego z tych czynników jest Cywilizacja Doliny Indusu. Ostatnie badania rzucają nowe światło na zagadkę jej zniknięcia. Wszystko wskazuje na to, że jednym z kluczowych czynników jej przemiany były zmiany klimatyczne powodujące wzrost temperatur i spadek ilości opadów, co doprowadziło do zmniejszonego przepływu wody w rzekach. Spowodowało to długotrwałe susze wpływające na dostęp do wody pitnej, rolnictwo i handel. Ludzie zostali zmuszeni do opuszczania dużych ośrodków miejskich i przenoszenia się do regionów, gdzie dostęp do wody był bardziej stabilny. W ten sposób nastąpił proces deurbanizacji dużych ośrodków miejskich.
Podobne mechanizmy presji środowiskowej widzimy później również w innych częściach świata.
W Anatolii, w samym centrum państwa Hetytów, badania słojów drzew wykazały wyjątkowo silną, trzyletnią suszę około 1198-1196 roku p.n.e. Był to dokładnie okres, w którym imperium hetyckie znajdowało się na krawędzi rozpadu. Kilka następujących po sobie lat bardzo słabych zbiorów mogło wyczerpać zapasy żywności i przeciążyć system, który przez stulecia potrafił radzić sobie z pojedynczymi okresami suszy. Nie była to zapewne jedyna przyczyna upadku Hetytów, ale mogła stać się jednym z czynników, które przekroczyły możliwości adaptacyjne całego państwa.
Jeszcze bardziej wymownym przykładem jest Ugarit. Zachowane tabliczki mówią wprost o głodzie i prośbach o dostawy żywności. W innych listach pojawiają się natomiast informacje o wrogich okrętach, lądowaniu najeźdźców i dramatyczne prośby o pomoc wojskową. W jednym miejscu możemy więc obserwować nakładające się na siebie niedobory żywności, zagrożenie militarne i zależność od pomocy innych państw. Ostatecznie Ugarit zostało zniszczone i już nigdy nie odzyskało swojej wcześniejszej pozycji.
Podobny splot czynników widoczny jest również w północnych Włoszech. Społeczności Terramare przez stulecia intensywnie wykorzystywały ziemię i stworzyły rozbudowane systemy zarządzania wodą. Pod koniec epoki brązu poziom wód gruntowych zaczął jednak spadać. Susza nałożyła się na rosnącą presję demograficzną, intensywne rolnictwo i wcześniejszą eksploatację środowiska. W ciągu stosunkowo krótkiego czasu duża część tego gęstego systemu osadniczego została opuszczona.
Do problemów klimatycznych dochodziły migracje, konflikty zbrojne, najazdy i piractwo, które destabilizowały państwa i zakłócały handel morski. Jeśli jeden region przestawał dostarczać potrzebne surowce lub żywność, konsekwencje mogły być odczuwalne daleko poza jego granicami.
Pewną rolę mogły odgrywać także epidemie. Istnieją dowody na obecność w epoce brązu bakterii wywołującej dżumę, chociaż trudno dziś określić, jak dużą rolę choroby odegrały w całym kryzysie.
W tym okresie zachodziły również istotne zmiany technologiczne, między innymi stopniowe rozpowszechnianie się żelaza. Nie wiadomo jednak, czy przyczyniło się ono do upadku starego systemu, czy raczej było częścią nowego świata, który zaczął wyłaniać się po jego rozpadzie.
Patrząc więc na ostatnią podobną zmianę cykli, widać, że nie upadły po prostu pojedyncze państwa, ale rozpadł się system, który je ze sobą łączył.
Czytając o tych zmianach, trudno nie odnieść wrażenia, że wiele z nich brzmi zaskakująco znajomo, kiedy spojrzymy na to, co dzieje się dzisiaj na świecie.
Więc jeśli historia faktycznie lubi się powtarzać, pozostaje pytanie: co wydarzyło się potem?
Nowy cykl, nowy porządek
Po tym, jak globalna sieć połączeń epoki późnego brązu w dużej mierze się rozpadła, nie wszystkie społeczności zniknęły lub osłabły. Zmienił się jednak sposób, w jaki ten świat był zorganizowany.
To, co jest w źródłach historycznych najbardziej widoczne, to decentralizacja. W wielu regionach wielkie struktury pałacowe z rozbudowaną administracją i scentralizowaną gospodarką, zarządzające rozległymi terytoriami, przestały istnieć. Duże ośrodki miejskie pustoszały, a ich ludność przenosiła się do mniejszych osad i wsi. Zamiast wielkich organizmów państwowych coraz większą rolę zaczęły odgrywać lokalne społeczności i mniejsze ośrodki władzy.
W niektórych rejonach zmiana była szczególnie dotkliwa. W Grecji pociągnęła ona za sobą zupełny zanik pisma linearnego B, po którym na kilka stuleci znikają również źródła pisane. Na wielu obszarach liczba ludności drastycznie spadła, a kontakty ze światem zewnętrznym zostały mocno ograniczone. Scentralizowany świat pałacowy został zastąpiony przez znacznie bardziej lokalne i autonomiczne społeczności. Ten okres przez długi czas określano mianem greckich „wieków ciemnych”.
Podobny proces dotknął również inne systemy pisma związane bezpośrednio z administracją i instytucjami pałacowymi. Wraz ze zniszczeniem Ugarit zanikło miejscowe pismo ugaryckie, a po upadku państwa Hetytów przestały powstawać teksty w języku hetyckim zapisywane pismem klinowym. Pokazuje to, jak silnie ówczesna piśmienność była związana z funkcjonowaniem wielkich struktur administracyjnych. Kiedy przestawały istnieć pałace i ich biurokracja, znikała także potrzeba prowadzenia rozbudowanej dokumentacji.
Nie wszyscy jednak stracili na tym kryzysie.
Pustkę pozostawioną przez osłabione lub zniszczone potęgi zaczęły wypełniać nowe społeczności i nowe formy organizacji.
Dobrym przykładem byli Fenicjanie. Nie stworzyli oni jednego wielkiego, scentralizowanego imperium, lecz sieć niezależnych miast-państw, które rozwinęły handel morski i zaczęły tworzyć nowe połączenia w całym basenie Morza Śródziemnego.
W tym samym czasie pojawiła się również fala innowacji. Żelazo stopniowo zaczęło zastępować brąz, a technologie jego obróbki rozprzestrzeniały się między innymi za pośrednictwem Cypru i Lewantu. Fenicjanie przejęli wcześniejszą tradycję pisma alfabetycznego, ustandaryzowali ją i rozpowszechnili po Morzu Śródziemnym. Ten znacznie prostszy system pisma został później przejęty i zmodyfikowany przez Greków, a w dalszej perspektywie stał się jednym z przodków alfabetu łacińskiego, którym posługujemy się do dziś.
Z perspektywy wielkich pałacowych cywilizacji rzeczywiście był to okres regresu: znikały monumentalne budowle, dokumentacja pisemna, rozbudowane administracje i dotychczasowe sieci międzynarodowe. Ale jednocześnie był to czas ogromnej reorganizacji i powstawania nowych rozwiązań.
Rozpadł się przede wszystkim dotychczasowy model świata.
Polityczna i gospodarcza fragmentacja stworzyła jednak przestrzeń dla czegoś nowego. Stary porządek oparty na wielkich, silnie scentralizowanych strukturach zaczął ustępować bardziej lokalnemu i rozproszonemu światu.
Nie oznaczało to końca handlu czy kontaktów między kulturami – wcześniejsza sieć po prostu przestała funkcjonować w swojej dotychczasowej formie, a na jej miejscu stopniowo powstawały nowe połączenia.
Z chaosu zaczęły wyłaniać się nowe technologie, nowe systemy polityczne, nowe sieci handlowe i nowe sposoby przekazywania informacji.
Nie był to więc wyłącznie koniec świata, który istniał wcześniej.
Był to również początek zupełnie nowej rzeczywistości.
Zmiana cyklu zapisana w kluczach
Te zmiany, które zaszły pod koniec epoki późnego brązu wraz z odejściem Krzyża Mai i Krzyża Planowania (1681-1270 p.n.e.) i rozpoczęciem epoki Krzyża Penetracji i Krzyża Śpiącego Feniksa (1269-858 p.n.e.), są bardzo wyraźnie widoczne, kiedy analizujemy te cykle w Human Design.
Wtedy wyszliśmy z energii, która stworzyła podwaliny pod duże struktury oraz globalną współpracę, i wkroczyliśmy w świat oparty na znacznie bardziej rozproszonej i niezależnej energii. I dokładnie taka sama zmiana czeka nas 15 lutego 2027 roku.
Kiedy patrzymy na Globalne Cykle, mamy do czynienia z dwoma elementami:
- „kluczami”, czyli bramami aktywnymi w danym cyklu – klucze zmieniają się wraz z każdym kolejnym cyklem i to właśnie one ulegną zmianie 15 lutego 2027 roku,
- „zamkami”, które zmieniają się znacznie rzadziej – kolejna zmiana zamków nastąpi dopiero w 3263 roku.
W każdym cyklu aktywnych jest osiem kluczy – po cztery dla każdego z dwóch Krzyży Wcielenia.
Jeśli chcesz dowiedzieć się dokładniej, jak zbudowane są Globalne Cykle i na czym polega ich działanie, obejrzyj film poniżej:
Obecna epoka Krzyża Planowania i Krzyża Mai jest zdominowana przez energie plemienne i kolektywne. W tym cyklu mamy 4 kolektywne aktywacje (Bramy 9, 16, 42, 62), 3 plemienne aktywacje (Bramy 32, 37, 40) i tylko 1 indywidualną aktywację (Brama 61).
W nadchodzącym cyklu proporcje zmieniają się diametralnie. Mamy w nim aż 5 indywidualnych aktywacji (Bramy 20, 34, 51, 55, 57), 2 plemienne aktywacje (Bramy 54, 59) i tylko 1 kolektywną aktywację (Brama 53).

Warto również pamiętać, że jeśli aktywne w danym cyklu bramy tworzą pełny kanał, jego energia ma szczególnie silny wpływ na charakter całej epoki. W kończącym się cyklu aktywny jest plemienny Kanał 37/40, natomiast w nadchodzącym cyklu aktywne będą aż trzy kanały: 34/20, 34/57 i 57/20.
Oznacza to, że kończy się przede wszystkim czas globalnych umów i zobowiązań, wzajemnych zależności, plemiennej energii nastawionej na rodzinę, na pracę i na zapewnianie niezbędnych zasobów. A zaczyna się czas indywidualnej energii skupionej na intuicji, przetrwaniu i działaniu.
W kolejnym artykule przyjrzymy się temu, co dokładnie zmieni się wraz ze zmianą poszczególnych kluczy.
Artykuły z których korzystałam przy pisaniu:
- The late Bronze Age was the last time our world was this connected by Eric Cline
- Why Did the World End in 1200 BCE? by Jesse Millek
- Late Bronze Age collapse by Richard Sheposh
- Collections: The Late Bronze Age Collapse, A Very Brief Introduction by Bret Devereaux
- Researchers May Have Solved the Mystery Behind the Collapse of One of the World’s First Great Civilizations by Tim McMillan
- Scientists finally uncovered why the Indus Valley Civilization collapsed Springer Nature
- Upadek późnej epoki brązu Wikipedia
- Late Bronze Age collapse Wikipedia
- Wieki ciemne (starożytność) Wikipedia
- Greek Dark Ages Wikipedia